Tijdschrift voor Lerarenopleiders — Jrg. 35 (maart 2014) Nr. 1

  3  Redactioneel
Gerda Geerdink

5  Een softe benadering van reflectie helpt niet
Fred A.J. Korthagen
Reflectie is al decennialang een sleutelbegrip in het opleiden van leraren. Lerarenopleiders lopen daarbij echter tegen een aantal problemen aan als het gaat om de vaardigheden en houding van studenten. Met dit artikel wil ik de reflectie van opleiders over deze problemen stimuleren en suggesties geven voor het begeleiden van studenten bij het reflecteren. Daarbij wordt benadrukt dat aandacht nodig is voor wat zich in de student afspeelt tijdens het lesgeven. Opleiders zijn echter vaak huiverig om de reflectie daarop te richten en de diepte in te gaan. Aandacht voor de persoon in het beroep is echter noodzakelijk om tot diepgaand en duurzaam professioneel leren te komen.

15  Zelfgestuurd leren kun je niet zelfgestuurd leren
Emmy Vrieling
Er komt steeds meer aandacht voor zelfgestuurd leren (ZGL) als manier om studenten actiever en bewuster te laten leren. Omdat het echter niet eenvoudig is om ZGL te implementeren, is vanuit een promotietraject (zie ook de bespreking van het proefschrift in editie 34(4) 2013 van dit Tijdschrift) een methodiek ontwikkeld en beproefd voor lerarenopleidingen primair onderwijs (pabo). Deze methodiek bestaat uit een model met zeven ontwerpprincipes en een diagnostisch instrument, op basis waarvan een trainings- en begeleidingsaanpak voor lerarenopleiders is uitgewerkt. Ook het effect van deze aanpak op het gebruik van metacognitieve leerstrategieën en de studiemotivatie van pabostudenten is onderzocht in verschillende deelstudies. De aanpak blijkt effect te hebben. Zo wordt het gebruik van metacognitieve leerstrategieën door studenten significant hoger. Ook de studiemotivatie van studenten wordt aangemoedigd, in het bijzonder op het vlak van hun zelfvertrouwen voor leren. De ontwikkelde aanpak biedt praktische aanknopingspunten voor lerarenopleidingen die mogelijkheden tot ZGL willen introduceren in hun curricula.

29  Vier vliegen in één klap! Een professionaliseringstraject voor studenten, mentoren en pabodocenten, waardoor leerlingen beter presteren bij begrijpend lezen
Linda van den Bergh & Nanke Dokter
In dit artikel wordt een voorbeeld gepresenteerd van een kenniskringproject uitgevoerd binnen het lectoraat Leren & Innoveren van Fontys Hogeschool Kind & Educatie (Pabo ‘s-Hertogenbosch). In dit project professionaliseerden pabodocenten zichzelf op het gebied van praktijkgericht onderzoek middels het uitvoeren van een zelf opgezet onderzoek onder begeleiding van een lector. Dit onderzoek bestond uit de opzet, uitvoering en evaluatie van een professionaliseringstraject voor studenten en hun mentoren. Het traject was gericht op het verbeteren van begrijpend leesprestaties van leerlingen in de bovenbouw van de basisschool. Door middel van professionalisering werden zowel studenten als hun mentoren bewust gemaakt van de mogelijkheden om het gebruik van begrijpend leesstrategieën in zaakvaklessen te stimuleren.

35  Opbrengstgericht of talentgericht werken? Een onderzoek naar onderwijsvisies
Jan Kaldeway, Christine de Heer & Jacquelien Bulterman-Bos
Zoals veel opleidingen is ook de pabo van de Chriselijke Hogeschool Ede (CHE-Pabo) een proces ingegaan van bezinning op de onderwijsvisie: waar staan we voor en hoe willen we dat bereiken? Ter ondersteuning van dit proces is een onderzoek gestart naar onderwijsvisies. In een eerder gepubliceerd literatuuronderzoek kwamen we tot de omschrijving van twee actuele onderwijsvisies: in de ene visie staat opbrengstgericht werken voorop, in de andere visie ontplooiingsgericht werken. In het hier gepresenteerde vervolgonderzoek zochten we voor deze indeling empirische ondersteuning. Docenten van de CHE-pabo vulden een ‘vragenlijst onderwijsvisies’ in.

49  Scenario’s voor de implementatie van de kennisbasis rekenen-wiskunde
Ronald Keijzer & Erica de Goeij
De kennisbasis rekenen-wiskunde voor de Nederlandse lerarenopleiding basisonderwijs maakt dat studenten meer wiskundige kennis moeten verwerven dan vroeger het geval was. Het ligt voor de hand deze wiskundige kennis zo in het programma op te nemen dat het leren van wiskunde niet gescheiden is van het leren verzorgen van reken-wiskunde-onderwijs, omdat een dergelijke scheiding deze kennis onbruikbaar maakt in de beroepspraktijk. Dit artikel beschrijft op welke wijze het verwerven van wiskundige kennis verbonden kan worden met het verwerven van didactische kennis en vaardigheden.

59  De relatie tussen schriftelijke feedback, feedback-perceptie en teacher-efficacy bij leraren in opleiding
Willemijn van Gurp & Marianne van den Hurk
Feedback van docenten is een belangrijk onderdeel in de begeleiding van leraren in opleiding. Dit onderzoek richt zich op de relatie tussen verschillende vormen van schriftelijke feedback, de perceptie door de student van de feedback en de mate van teacher-efficacy bij leraren in opleiding. 96 pabo studenten hebben aan deze studie deelgenomen door een vragenlijst in te vullen over de perceptie van de feedback en de teacher-efficacy. De verschillende vormen van feedback zijn vastgesteld door het coderen van feedbackformulieren van twee docenten. De resultaten van deze studie laten zien dat positieve feedback met en zonder uitleg vooral als bruikbaar en gevoelsmatig positief worden gepercipieerd. Negatieve feedback zonder uitleg is negatief geassocieerd met de bruikbaarheid en de gevoelsmatige perceptie. Tenslotte kan geconcludeerd worden dat de mate van teacher-efficacy vooral verklaard lijkt te worden door de mate waarin de studenten de feedback bruikbaar vinden en niet door de mate waarin zij de feedback gevoelsmatig ervaren.

71  Onderzoekend handelen in de dagelijkse praktijk van leraren en docenten
Janneke van der Steen & Martijn Peters
Praktijkgericht onderzoek uitgevoerd door leraren en docenten speelt een steeds belangrijkere rol binnen het onderwijs, onder andere als instrument voor professionele ontwikkeling en onderwijsontwikkeling. De verwachting is dat het leren doen van praktijkgericht onderzoek ervoor kan zorgen dat leraren en docenten onderzoek kunnen inzetten als professionele leerstrategie in hun dagelijkse praktijk om te blijven leren en als basis voor hun handelen in de klas. Er zijn echter aanwijzingen dat het leraren en docenten niet lukt om dat wat ze geleerd hebben over onderzoek doen vanzelfsprekend in te zetten in hun dagelijkse praktijk. In deze studie hebben we onderzocht wat onderzoekend handelen in de praktijk van leraren en docenten zou kunnen zijn en hoe praktijkgerichte onderzoeksprojecten een bijdrage kunnen leveren aan dit onderzoekend handelen in het onderwijs. De belangrijkste uitkomst is dat specifieke aandacht voor dagelijks onderzoekend handelen tijdens professionalisering- en opleidingstrajecten van belang is voor leraren en docenten om praktijkonderzoek bewust in te kunnen zetten als strategie in hun dagelijks handelen.

85  De ‘M-factor’ in begeleidingsgesprekken monitoren
Frank Crasborn, Paul Hennissen, Niels Brouwer, Fred Korthagen & Theo Bergen
Het begeleiden van leerprocessen van nieuwe leraren door werkplekbegeleiders (mentoren) staat de laatste jaren sterk in de belangstelling van scholen en lerarenopleidingen. De opbrengst van werkplekbegeleiding hangt onder meer af van de kwaliteit van begeleidingsgesprekken. Een belangrijk aspect van effectieve begeleidingsgesprekken is de mate waarin er in een specifieke leerwerksituatie sprake is van een match tussen de aanpak van de mentor en kenmerken en behoeften van de nieuwe leraar. Het vinden van die afstemming lukt echter niet altijd: de ‘M(atch)-factor’ lijkt dan te ontbreken. Het leerproces van de nieuwe leraar kan hierdoor onnodig belemmerd of vertraagd worden, evenals de motivatie en het werkplezier van beide gesprekspartners. Het is voor betrokkenen vaak lastig een dergelijke incongruentie te onderkennen en bespreekbaar te maken. In dit artikel wordt op basis van het ‘MEntor Rollen In Dialogen’ (MERID)-model een reflectieactiviteit geïntroduceerd om de M-factor in begeleidingsgeprekken te monitoren en bespreekbaar te maken.

99 Boekenrubriek
Loes de Vries
– Kijk op praktijk/rich media-cases – Maaike Vervoort (2013)
– Teacher feedback & Active learning – Dr. Linda Keuvelaar-van den Bergh (2013)
– Praktijk wijzer basisonderwijs – Joke Gerritsen, Corine Klapwijk (2013)
– Zelfstuderend leren en studeren – Tonnis Bolks (2013)|
– Professionele leergemeenschap – Myriam Lieskamp (2013)

101  Over de auteurs